Professor Speleers: een biografie / Joris Dedeurwaerder
biografie
Antwerpen-Gent: Perspectief Uitgaven & Academia Press, 2002, 900 pp., ill., reg.
Reimond
Speleers (Waasmunster 1876 – Aalst 1951) is in de geschiedschrijving
van de Vlaamse beweging een onbekende gebleven. Ten onrechte, zo blijkt
uit het lijvige levensverhaal dat Joris Dedeurwaerder heeft gewijd aan
de destijds vermaarde oogarts en gezaghebbende flamingant.
Als
scholier en student behoorde Speleers tot de generatie en de kring van
August Borms, Karel Heynderickx, Lodewijk Dosfel, Hildward Van der
Spurt, Jules Persyn, Robrecht De Smet, Omer Karel de Laey, Jef Van den
Eynde en Hendrik Baels. Een generatie die in goede en kwade dagen
geschiedenis heeft gemaakt.
In zijn Leuvense tijd redigeerde hij de
rebelse almanak De Vlaamsche Keikop en schreef hij in het studentenblad
Ons Leven. Geëngageerd als geen ander, trad de ongemeen begaafde
medicijnenstudent er – mede onder invloed van advocaat Emiel Vliebergh
– naar voren in de literaire vereniging Met Tyd en Vlyt, in de
Sprekersgilde, in de Adoration eucharistique en in het
Sint-Thomasgenootschap. Zijn in 1897 gepubliceerde Schets der Vlaamse
beweging onthult een verrassend coherente visie en verklaart waarom hij
als jonge academicus al een prominente plaats in de Vlaamse beweging
heeft verworven.
Ter voltooiing van zijn opleiding verbleef hij in
1901-1902 in Berlijn, waar hij colleges volgde bij Julius Hirschberg,
de erudiete en patriottisch bewogen hoogleraar oogheelkunde. De
biograaf onderstreept hoezeer die kennismaking met de Duitse wetenschap
en dat studiejaar in de hoofdstad van het koortsachtig naar expansie
strevende Duitse Rijk Speleers heeft getekend en hem met een blijvende
sympathie voor Duitsland en de Duitse cultuur heeft vervuld.
Het
verhaal van Speleers’ steile opgang is in vele opzichten opmerkelijk:
gerenommeerd Gents oogarts; actief deelnemer aan de besprekingen in de
Société belge d’ophtalmologie; strijdbaar lid van de beroepsvereniging
van de artsen; auteur van een aantal opmerkelijke wetenschappelijke
mededelingen; medeorganisator van de Vlaamse Natuur- en Geneeskundige
Congressen; geïnspireerd lid van de Tweede Hogeschoolcommissie;
voorzitter van de Gentse afdeling van het Algemeen Nederlands Verbond
en alomaanwezig en graag gehoord spreker in de campagne voor de Vlaamse
Hogeschool; kandidaat op de katholieke lijst bij de
gemeenteraadsverkiezingen in 1911; ontgoocheld medestander van Van
Cauwelaert in de moeizame strijd voor de legerwet en de schoolwet in
1912-1914.
De biografie werpt een nieuw licht op de ontwikkeling van
de katholieke partij en de Vlaamse beweging in Gent voor 1914. Zij
toont aan hoezeer zich al in de jaren voor de Eerste Wereldoorlog de
verdeeldheid in de rangen van de Vlaamsgezinden aftekende, die in
1914-1918 doorslaggevend zou worden in de scheiding van de geesten
tussen de activisten en de loyale flaminganten. Speleers aanvaardde een
professoraat en werd zelfs waarnemend rector aan de door de Duitse
bezettingsoverheid vernederlandste universiteit en meer dan wie ook
ging hij zelf – blijkbaar blind voor de bevreemding die dat in de kring
om hem heen wekte – op in de fascinerende taak een nieuwe universiteit
in te richten. De biograaf gaat grondiger dan de bestaande literatuur
in op de interne ontwikkeling van die “von Bissing-universiteit”.
In
de straatrepressie op 11 november 1918 werd Speleers’ woning geplunderd
en in brand gestoken. Hij vluchtte met zijn gezin naar Nederland,
studeerde opnieuw medicijnen in Leiden en vestigde zich in Eindhoven.
De biograaf schetst hoe hij weldra de vertrouwensman en woordvoerder
werd van de naar het Noorden gevluchte activisten. Hij speelde achter
de schermen een rol in de beweging voor amnestie en probeerde invloed
uit te oefenen op de ontwikkeling van het Vlaams-nationalisme. Het boek
gaat uitvoerig in op de talloze initiatieven, polemieken en intriges
die in de jaren twintig voorafgingen aan de vorming van een stevig
georganiseerde partij. In de jaren dertig nam Speleers opnieuw deel aan
Vlaamse manifestaties. Anders dan veel verbitterde activisten, steunde
hij loyaal het VNV, ook toen NSDAP-intriganten hem probeerden in een
samenzwering tegen Staf De Clercq te betrekken. In die tijd schreef hij
ook een uitvoerige “pathografische studie” over Theresa Neumann, de
gestigmatiseerde van Konnersreuth.
Nauwelijks nog bekend in
Vlaanderen, bezette Speleers in november 1940 opnieuw zijn Gentse
leerstoel. Ofschoon hij als katholiek en als Vlaams-nationalist
wantrouwen koesterde tegen het Duitse nationaal-socialisme, sprak hij
zich resoluut uit voor collaboratie. Hij was het waarschijnlijk die de
bezetter inspireerde tot oprichting van de Bormscommissie. De biograaf
beschrijft gedetailleerd de interne spanningen bij de VNV-leiding. Uit
Vlaamse en Duitse documenten blijkt dat Speleers spoedig ontgoocheld
was over het beleid van de bezettingsoverheid en dat hij door de SS als
een tegenstander werd beschouwd. Binnen het VNV behartigde hij in het
bijzonder de belangen van de voormalige activisten. In 1943 was hij lid
van een door de Duitsers samengestelde internationale commissie van
artsen die een verslag uitbracht over het in Katyn ontdekte massagraf
van vermoorde Poolse officieren.
In tegenstelling met de gangbare
mening blijkt uit de processtukken niet dat de repressierechtbank
Speleers zijn lidmaatschap van de Katyncommissie zwaar heeft
aangerekend. Hij werd in 1947, hoofdzakelijk voor zijn engagement in
het VNV, door de krijgsraad tot 20 jaar gevangenisstraf veroordeeld.
De
uitspraak van de Belgische justitie kan echter niet het definitieve
oordeel zijn. De biograaf concludeert terecht dat Speleers een boeiende
én markante figuur is geweest, die onbetwistbaar een verdienstelijke
bijdrage heeft geleverd tot de vernederlandsing van het academisch
onderwijs, tot een versterkt taalbewustzijn en tot de moeizame start
van de culturele emancipatie van de Vlamingen. De
biografie werd bekroond met de Derde Pil-van Gastelprijs voor
geschiedenis, periode 2001-2003 en met de Leo Elautprijs 2004 van de
Koninklijke Vlaamse Academie.
bestellen
prijs: 38 euro
|